Ke le jûrî mindalbûn da kirdimine bawesim, wamdezanî îdî katim namênêt u hemû jiyanim be fêrkirdinî mindalewe beserde bem. Herzû bom derkewt ke le pirosey fêrkirdin da, Sîlan u Leylan zor layenî nûtekî jiyan-yan bo rosin kirdimewe. Wekî tir, kuwêrane lêm derwanîn. Tenya min ewanim negorî, ewanîs min-yan kird mirovêkî bekelk tir.

Nakokî Nêwan Newekan

Em gûtare taybete be komelgey riwendî Kurd, le nakokî nêwan newey yekem – Dayk u Bawkan – u newey duwem – Zarokan – dekulêtewe u layenî pozetîv u negetîvî serencamekanî em nakokiye debînêtewe. Kêse bineçeyekanî derhawîstey nakokiyekan u çonêtî nizîkbûnewe lêyi-yan le çaw degirêt. Hewil nadat rêçarey kirç u kal bidozêtewe. Belku gûtareke zor tir taybete be lêkolînewe, têgeystin u pênase kirdinî corî nakokiyeke u ew kêsaney ke lêwey serhel deden. Emanes yarî dedern le rêgirtin le tesene kirdinî kêsekan bo gist endamanî xêzan u qûlbûnewey le nêwan newe cudakan da, ke renge bibine hokarî sîrazetêkçûnî xêzan, dwatir komelge. Diyare xêzanî pir le ajawes komelêkî pirasûbî lê dekewêtewe.

Raste nakokiyekan le nêwan newey yekem u duwemdan, belam dekirêt neweyek sengerî xoy biguwêzêtewe bo neweyekî tir. Bo nimûne, nêrînekan le hendêk bar da debin be nuwênerî kultûre guwêzraweke bo pêsêl kirdinî ew mafaney ke komelgey xanexuwê bo mêyîney dabîn deken. Bo nimûne, çend salêk lemewber le Britanîya da, daykêk u kurêkî Pakistanî pêkewe kiçêk-yan xinkan. Daykeke qaçî kiçekeyî girtibû ta birakey le xinkandinî bibuwewe.

Newekan hergîz teba nabin. Xo ger teba bûnaye bererupêsewe nedeçuwîn. Ew dewrûberey têyî da dejîn u ew sêwazey bîr dekeyne degordrên, bemes hem sêwazî jiyanî newekan degordirên, hem bîr kirdinewe-yan. Hendêk sêwazî nuwê dadên u hendêkî kon le nêw deçin. Tenanet le mewday jiyanî take neweyekîs da seqawî gewre denrêt. Ez le jiyanî xom da, gewahî dahênanî kompiyuter, CD, leyzer u çendîn dahênanî tirim.

Ca boye debêt her le seretawe gorran le rewtar u bîr kirdinewey newekan da qebûl bikeyn. Xo renge taqe negorêk le sirûst da gorran bêt. Em têgeystine destpêkêkî giringe bo rewtarî herdû neweke beranber beyek.

Têgeystin le dû bîrokey kultûr u ziman giringin bo em lêkolîneweye. Kultûr u ziman lêkdanewey zor cudayan bo kirawe u be zor cor nasênrawin. Ez pênasekan bo çêwey em lêkolîneweye dekem u naçime qûlî bîrokey kultûr u zimanewe. Bew core pênaseyan dekem ke le rajey nûsînekeda bin.

Kultûrî Giwastirawe u Kultûrî Xanexuwê

Rewendî Kurd nuweye, temenî degerêtewe bo heftakan. Hêsta newey yekem pêyiyekî kultûrî le Kurdistane. Newey duwemîs-yan le tarawge le daykbûn-yan zor be mindalî giwastirawetewe. Ke wate le nêw xêzanêkî rewendî Kurd da, dû kultûr pêkewe dejîn. Yek-yan kultûrî dayk u bawke ke regûrîsey le Kurdistane; ewîd-yan zarokane ke regûrîsey le kultûrî xanexuwê da ye. Kultûrî dayk u bawk le Kurdistan ewe perîwetewe ke renge be zarokan namo bêt. Aya em dû kultûre detwanin pêkewe be astî bijîn u be berhem bin bo komelegey herdû la? Eme pirsêkî giringî em lêkolîneweye ye.

Pêkewe jiyanî em dû kultûre pêkewe be bê kêse niye. Xo le taqe kultûrêkîs da, bo nimûne le xêzanêkî Kurdistan da, nakokî newekan berdewamin. Lêre newey yekem pistgîrî kultûre xanexuwêkey – zalekey - heye. le tarawge da, em pistgîri ye le dest dedat bo newey duwem. Kultûrî xanexuwê zor tir pistgîrî le zarokan dekat.

Helbet nakokî em dû kultûre le tarawge da zeq tir debêtewe, le ber çendîn hokar, ke hendêk-yan dexeme rû.

Cudayî kultûrekan – ke ziman be sêkêtî - degate radeyek ke dayk u bawk u mindalan heman ziman napeyvin. Xo ger mindalan zimanî dayk u bawkîs-yan bizanin kêsî kultûrî le pist bîrokekan-yan da nazanin. Kêsî kultûrî ziman nazanin. Ziman be piroseyekî mêjuwî da royistuwe, ke pêsîneyekî dawe be ziman. Raste giftûgo be ziman dekirêt, belam ziman tenya teknîkêke bo alugorî kultûr. Lem naweroke da, ziman ruwî pêsewey kultûre.

Dayk u bawkanîs, be heman sêwe, renge zimanî kultûrî xanexuwê bizanin belam le akarêkî nizim da debêt. Bemes, dayk u bawk u mindalan le astêkî tenik da depeyvn u naçine qûlayî kêse u babetekanewe. Bem core hendêk le pirdekanî giftûgoy newekan dermên.

Lêre da rolî daye gewre u babe gewre-man le tarawge da, lew xêzanane da ke hen, debêt leyad neçêt. Eman kultûr u zimanî Kurdî karîgerane deguwêznewe bo mindalan u hendêk le pirdekan be rawestawî dehêlnewe.

Newey yekem rûberuwî giriftî tir debêtewe. Pas ewey ke wek nemamêk le dewrûberî xoy da helkêsrawe, pêwîste carêkî tir xoy bijênêtewe. Ca naçar debêt katêkî zor be damezrandinewey jiyanî xoyî u xêzaniyewe terxan bikat, becorêk ke katî be destewe namênêt u ta awir dedatewe kelênî gewre kewtuwete nêwan xoyî u newey duwemewe. Pirdî têgeystin u giftûgoy zor rûxawn. Mindalanîs renge le fêrgey kultûrî xanexuwê da bin, katêk ke dayk u bawk renge kar le destgayekî nizîk be kultûrî xoyanewe biken.

Kultûrekan Pêwerî cuda-yan heye

Her kultûrêk pêwaney xoyî heye, u renge pêwaney kultûre cudakan legel yek da teba nebin. Eme ewe nageyenêt ke kultûrêk raste u yekêk çewt. Kultûr derencamî danûsanî sêwazî jiyan u bîrkirdineweye ke lelay komelêk miro berceste buwe. Hîç kultûrêk nizim niye. Helbet kultûrî komelgeyek renge be komelgeyekî tir namo bêt.

Mindalan le tarawge da, derfetgelêkî nuweyan bo rexsawe, ke teban be kultûrî xanexuwê, belam renge legel kultûrî Kurdî da nakok bin. Bo nimûne, temenekanî 16 u 18 salan, dû derkin ke çendîn derfetî nuwê be qanûn bo mindalan waz deken. Mindalan, çi kur bin yan kiç, le 16 salî da, derkî sêksiyan bo dekirêtewe, detwanin fêrge u mal cê bihêlin u be serbexoyî bijîn. Herçî 18 salane, mindalan detwanin kihul bikirin u bîxonewe; cigere bikirn u bîkêsin. Emanes girift dehênine gorê bo xêzanêkî Kurd, behoy pêsîney kultûriyewe, zor lem çalakiyane qût nadrên.

Lem cenge da, dayk u bawk lew çekaney le Kurdewarî da heyane u pêyiyane damalrawn, çunke çalakiyekan derhawîstey komelgay xanexuwên u sirûstîn. Qanûnekan u xorskekanî (normekanî) komelgey xanexuwey pistgîrî zarokanin. Ca boye bo pêsêl kirdin yan damalînî ew mafaney ke kultûrî xanexuwê be zarokanî dawe, newey yekem hana bo kultûrî xanexuwey xoy debat. Bo nimûne, bo sizadan, hendêk dayk u bawk zarokan deguwêznewe bo Kurdistan. Ger zîrekane mameley letek da nekirêt, lem cenge da herdû newe dedorîn. Hendêk carîs rûdawî cergbirî lê dekewêtewe. Bo nimûne, xêzan sîrazey depiçrêt u heldewesêtewe. Le hendêk barî kemîs da, mindalan u dayk u bawkan debine qurbanî.

Aya dekirêt le kultûrî xanexuwê kelk werbigirîn?

Raste kultûrêk niye rast bêt u yekêkî tir hele, belam kultûre cudakan detwanin le yekewe fêr bibin. Hendêk pêwer hen le kultûrî Kurdî da derfet naden be zarokan kesayetî xoyan dabimezirênin. Lem barane da, kelk wergirtin le kultûrî xanexuwê pêwîste. çend nimûneyek dexeme rû.

Mindal nabêt kopî dayk u bawk bêt: Le kultûrî Kurdewarî da, ke wek zorbey kultûrî xorhelate, kesêk bo ewe rêzî lê nagîrêt ke kesayetiyekî xoyî heye. Hemû kesêk deyewêt kesekanî tir bikat be xoy. Em rewtare le xêzan da reng dedatewe. Dayk u bawk deyanewêt mindalan bew core dabirêjin ke xoyan dexwazin, amanc u hezî xoyanî tê da berceste biken. Ewey ke dayk u bawk neyantwanîwe bîhênine dî le jiyan da, deyanewêt mindalekan boyanî bihênine dî. Emes esteme, bigire be zererî mindalan degerêtewe. Mindalan dayk u bawk nîn. Em rewtare zor car hem reçeskênî u behire le mindalan da dekujêt, hem nakokî dexate nêwan newekanewe. Rast tire ger behrey xorskî mindalan karî le ser bikirêt u perey pêbidrêt, nek dijî buwestirêt u sekut bikirêt. Beme mindalan ser-yan lê têk deçêt u nazanin cêpêy-yan kuwe ye. Wek degutirêt: Bîr lewe mekerewe ke çî bo xot bas; bîr lewe bikerewe ke çî bo mindaleket base.

Mindal nabêt wek gewre reftar bikat u bîr bikatewe: Berdewam mindalan dawa-yan lê dekirêt ke wek gewre rewtar biken. Keçî ke le korî gewrekan da depeyvin pêyi-yan degûtirêt, "Le ruwî gewre da helmederê." Emes dûfaqiyek dênête gorê ke mindalan le dewrûberêkî cê negîr da gewre dekat. Nîsanekanîsî bawer be xonebûn, bêtwanayî le biriyardan da u dûruwî debin.

Mindalî dirûst eweye ke wek mindal bijî, nek ewey ke wek gewre rewtar bikat. Mindal pêwîstî be çîrokî mindalan, seqseqe, colane u pêdawîstiyekanî mindalane; nek amadebûnî le korî gewrekan da, le katêk da ke mindalekanî tir serqalî yarî kirdinin. Mindal nabêt be mindalî wek gewre bijî. Dena dwatir, be gewreyî debête mindal bo cêgirtinewey kelênî mindalî le jiyanî da.

Debêt guwê le mindal bigîrêt: Her leberewey ke temendaran diniya-yan zor tir diyuwe, ewe nageyenêt ke le mindalanewe fêr nabin. Tenya be guwêgirtin le mindaleket detwanît le mindaleket bigeyt, bizanît çon bîr dekatewe u hosmendî çon dekarêt. Be bê em têgeystinane biniyatinanî jiyanêkî ges esteme. mindalan leyek naçin; zor cudan. Her le ber ewey ke le perwerde kirdinî mindalêk da serkewtû buwît, me’nay ewe niye ke herdem serkewtû debît. Guwê le mindaleket bigire u be cîdî giftugoy legel da bike.

Giftûgoy berdewamî newekan: Dayelogekan berdewam biken bo nizîk bûnewey kultûrekan. Le temenêkî biçûkewe hewil bide giriftî mindaleket bizanît. Lem bare da ger bêdengî le ziyu bêt, dwan le zêre. Rastekey bo damezirandinî peywendî debêt bo mindal biduweyt katêk ke daykî dû gyane. Min le jiyanî bawkayetîm da zor tekinîkim bekar hênawe bo berdewam bûnî giftûgokan lenêwan xom u mindalanim da. Lêre da yekêk lew tekinîkane be nimûne dehênimewe.

"Frêd" calcalokeyek le asayî gewre tir bû xoy xizanbuwe malî êmewe. Zarokan, Sîlan u Leylan, daxuz-yan le min dekird ke Frêd bikujm. Minîs refizm dekird hîç zîndewerêk bikujm. Giftûgoman zor kird. Bo nimûne, ewan deyangût, Frêd nasirîne, zile, u qaçekanî naqolan. Minîs demgût Frêdîs heman bîr kirdinewey derbarey êwe heye. Ewan min-yan bewe tawanbar dekird ke qebarey xom bekar dênim bo çewsandinewey ewanî zarok. Minîs ewanim bewe tawanbar dekird ke ewanîs qeware u hosmendî xoyan bekar dênin bo çewsandinewey hawsrustêk-yan ke Frêde. Min demgût her leber ewey ême detwanîn giçkekan bikujîn u qanûnêk niye giçkekan biparêzêt; me’nay ewe niye twana u bîr kirdinewey xoman le lenaw birdinî hawsrustekan-man da bibrênînewe. Diyar bû ke ême nageyne hîç akamêk, belam min lewe da zal bûm, ke ewanî zarok neyandewêra tuxnî Frêd bikewin. Ca ta Frêdîs be mîçî jûrekewe bûwaye, giftûgokan berdewam debûn. Îdî pas çend rojêk le giftûgo geystîne ew serencamey ke Frêd cêyî nawmal niye, debêt be selametî u rêzewe bigûêzrêtewe naw baxçekeman.

Le giftûgoy Frêd-ewe gumanim niye zor derbarey sirust, calcaloke, rêzgirtin le sirûst u hawsrustiyekan u berpirsî rewstî êmey miro beranber sirust fêrbûn. Belam, ewey giring bû ême, newey yekem u duwem, zor derbarey yektir fêrbuwîn.

Berdewam bûnî giftûgokan ewe nageyenêt ke dayk u bawk zanan u mindalan nezan.

Debêt be mindal bigûtirêt "Nazanim": "Nazanim" wiseyeke be kultûrî Kurdewarî namoye. Le kultûrî Kurdewarî da wisey "Nazanim" zor keme. Hemû-man hemû sitêk dezanîn, ke renge karîgerî negetîv bêt le ser mindalan – pist bexoyan nebestin. "Nazanim" le dayk u bawkanewe bawer be mindalan ziyad dekat.

Min le çendîn kar da rojane pena bo mindalanim debem. Bo nimûne, zor car ke be Înglîzî denûsim, le risteyek yan destewajeyek dilniya nîm. Mindalan çunke zimanî yekem-yan Înglîziye firiyadiresin. Lem nimûneye da, cût kultûrî naw xêzan hêze, nek lawazî.

Legel mindal da tûndutîj mebe: Tûndutîjî kêsekan çareser naken, qûl u firawanî dekenewe. Peywendî temendaran le mindalan da reng dedatewe. Ger gewrekan hêmin bin, mindalanîs hêmin debin. hewilî hêminaney kêsekan biden. Ba dayk u bawkan hemû kêseyek xoyan çareserî neken. Hemû endamekanî xêzan besdar biken. Tenknîkêkî nasraw bo nizîkbûnewe le kêsekan bekar bihêne. Xo ger pêwîstî kird, detwanît biçîte xûlêkî pîseyewe ke le hemû welatêkî Ewrupa da feraheme.

Ger dayk u bawkan deyanewêt newekan-yan bexoyanewe bibestinewe, debêt ewe bizanin ke tundutîjî hokarî dûrxistineweye. Xosewîstî hokarî yekxistinewe. Xosewîstî dabmezirêne, nek ajawe, ger detewêt mindalan xos-yan buwêt.
Metirse lewey ke be mindalan rabigeyenît ke kultûr-yan cudaye. Eme lawazî niye, belku behêze. Ew mindalaney cûtkultûr u cûtzimanin dîd-yan firawntire. Ba mindalan sanaz bin be dû kultûr yekeyanewe; nek xoyanî lê bidizinewe.

Dr. Rêbwar Fetah serpirst karî malperî Înglîzî zimanî Kurdîs Mîdiya ye.